مدل زیست پزشکی | تعبیرستان
مدل زیست پزشکیپزشکی و بهداشتدانستنیها
×
بستن

مدل زیست پزشکی

برخی از فیلسوفان طب مثل سالمون (Salmon) ، ریچاردسون (Richardson) و کراور (Craver) نشان دادند که تبیین پدیده ها بر مبنای مکانیسم (mechanism) ، بر خلاف تبیین بر مبنای قوانین (laws) ، می تواند در کاربرد تکنولوژی مفیدتر باشد.۱ در دو دههٔ اخیر دانشمندان علوم پزشکی مدل زیست ـ پزشکی را بر مبنای این « آموزه» و شناخت مسیرهای بیوشیمیایی و عصبی تکامل بخشیدند. بنیان مدل زیست ـ پزشکی بر شناخت و کشف مسیرهای بیوشیمیایی (biomedical pathways) و مسیرهای عصبی (neural pathways) قرار دارد. واژه pathway که به معنای مسیر و گذرگاه می باشد، در دههٔ ۱۹۲۰ معنای زیست شناسی ویژه ای یافت.
▪ در لغت نامه پزشکی استدمن واژه pathway در دو معنا تعریف شده است:
۱) مسیر عصبی neural pathway : «مجموعه ای از آکسون ها که مسیر مداومی را تشکیل می دهند تا تکانه های عصبی را از یک گروه سلول های عصبی به گروهی دیگر یا به یک ارگان عمل کننده هدایت کنند»
۲) مسیر بیوشیمیایی (biochemical pathway) : «سلسلهٔ ای از واکنش های شیمیایی که باعث تبدیل یک ماده به ماده دیگر می شود».
البته این واکنش های شیمیایی مستلزم تغییر انرژی می باشد. مسیرهای بیوشیمیایی و عصبی، کارسلول ها را از قبیل کسب انرژی، تقسیم سلولی، تشکیل بافت، حرکت سلولی و مرگ سلولی (apoptosis) به خوبی تبیین می کنند. برخی از مسیرهای بیوشیمیایی خطی هستند. یعنی انتقال واکنش های شیمیایی به صورت یک اسلوب پله پله از یک ملکول به مولکول دیگر می باشد و برخی دیگر به صورت دایره وار هستند؛ یعنی مجدداً باعث تولید موادی می شوند که توالی واکنش ها را آغاز کرده بودند. البته بعضی از مسیرهای بیوشیمیایی به صورت حلقه های بازخورد (feedback) هستند که در آن ها محصول یک واکنش شیمیایی میزان تشکیل خودش را از طریق جلوگیری از شروع واکنش کنترل می کند. در مسیرهای بیوشیمیایی، محصول واکنش اول شروع کننده و یا به صورت یک آنزیم، تسریع کننده واکنش بعدی می باشد. دو مفهوم مهم در تبیین پدیده ها بر مبنای مکانیسم، موجودها (entities) و کارها (activities) هستند. در مسیرهای بیوشیمیایی، موجودها (entities) ، مولکول ها هستند و کارها (activities) ، واکنش های شیمیایی می باشند که باعث دگرگونی مولکولی به مولکول دیگر می شوند.
سلول ها برای زنده ماندن و انجام اعمال شان بایستی پیوسته از طریق ATP انرژی مورد نیاز را تامین کنند. در اکثر سلول ها منبع عمده انرژی گلوکز است. سلول ها برای کسب انرژی، از مسیر تجزیه گلوکز (glycolysis) ، استفاده می کنند. در این فرآیند یک مولکول گلوکز از طریق ده واکنش شیمیایی که توسط آنزیم های مختلفی تسریع می شود به دو مولکول پیروات و دو مولکول ATP تبدیل می شود. در مسیر تجزیه گلوکز، موجودها، مولکول هایی مانند گلوکز اولیه و پیروات تولید شده و مولکول هایی که در روند ده واکنش شیمیایی تولید می شوند، هستند؛ و کارها همان ده واکنش شیمیایی می باشند. کسب انرژی سلول توسط مسیر بیوشیمیایی تجزیه گلوکز، یک مکانیسم است. مسیرهای بیوشیمیایی و عصبی، مکانیسمی برای توصیف کارهایی می باشد که سلول را در انجام وظایفش برای زنده نگه داشتن خودش و موجود زنده قادر می سازد. مسیرهای بیوشیمیایی و عصبی در پزشکی زیست ـ شناختی، چگونگی امور را توضیح می دهند. مثلاً چگونه سلول ها، انرژی لازم را برای فعالیت هایشان به دست می آورند یا چگونه سلول ها تقسیم می شوند.
مطابق نظریه زیست شناختی؛ بیماری اختلالی در عملکرد بدن است. کریستوفر بورس (Christopher Boorse) که از مدافعان این نظریه است، معتقد است که فرد هنگامی بیمار است که کارکرد بدن او پایین تر از سطح کارکردی باشد که افراد دیگر دارند. اگرچه علت بسیاری از بیماری ها مانند آلزایمر هنوز نامشخص است، اما دانش پزشکی با توجه به مدل زیست ـ پزشکی، علل بسیاری از بیماری ها را کشف کرده است.
نظریه میکروبی بیماری ها (germ theory) که در سال ۱۸۶۰ توسط لویی پاستور ارایه شد، علل بسیاری از بیماری های عفونی مانند سل، حصبه، تب مالت و ... را توضیح می دهد. پیشرفت های مهندسی ژنتیک که شروع آن با بیماری آلکاپتونوری در سال ۱۹۰۲ بود، علل بسیاری از بیماری ها را بر اساس ژن های معیوب و زیان آور به خوبی تبیین می کند. در دههٔ ۱۹۲۰ توضیح علل بسیاری از بیماری های تغذیه ای بر اساس کمبود ویتامین، مانند اسکوروی که ناشی از کمبود ویتامین C است، گامی دیگر در این راه بود. شناخت سیستم ایمنی و کارکرد آن در دهه ۱۹۵۰ باعث شناخت بیماری هایی مانند لوپوس شد، که ناشی از حمله سیستم ایمنی بر بدن می باشد. در دهه ۱۹۸۰، رابطه ژنتیک و عوامل محیطی و روان شناختی در برخی از بیماری ها نشان داده شد.
پیشرفت های اخیر در شناخت و کشف مسیرهای بیوشیمیایی و عصبی (مخصوصاً از سال ۱۹۹۰ به بعد) چگونگی ایجاد نشانه ها و علایم بیماری را از علل میکروبی، ژنتیکی، تغذیه ای و ایمنی نشان داد. عمل طبیعی بدن، توسط مکانیسم هایی که مجموعه ای از مولکول ها و واکنش های شیمیایی می باشند انجام می شود. هرگونه اختلالی در مولکول ها یا واکنش های شیمیایی تشکیل دهندهٔ یک مسیر بیوشیمایی یا عصبی، باعث ایجاد نشانه های بیماری می شود. مثلاً کمبود ویتامین C (بیماری اسکوروی)، که یک ماده مهم در مسیر بیوشیمیایی تولید کلاژن است، ۲ باعث نرمی استخوان می شود. یا بیماری هانتینگتون (Huntingtons) که نتیجه یک ژن جهش یافته است، باعث تولید یک پروتئین غیرطبیعی می شود که در نهایت به مرگ سلول های مغزی منجر می شود. مکانیسم بیماری های خودایمنی مثل روماتویید آرتریت، لوپوس، بیماری های عفونی و ... نیز بر مبنای مسیرهای بیوشیمیایی به خوبی تبیین شده است.
اهمیت مسیرهای بیوشیمیایی در شناخت انواع سرطان قابل توجه است. تحقیقات هانHahn) و ونبرگ (Weinberg) در سال ۲۰۰۲ چشم انداز جدیدی را در این حوزه گشود. آن ها با مشخص کردن مسیرهای بیوشیمیایی که از رشد تومورها جلوگیری می کنند، مانند مسیرهای RB و P۵۳ نشان دادند که، منشا سرطان ها، بافت نرمال بدن است.
در واقع اختلال در این مسیرها باعث می شود رشد سلول های بدن از کنترل خارج شود و یک تومور سرطانی را تشکیل دهند؛ و مسیرهای بیوشیمیایی دیگری مانند فرآیند رگ سازی (angiogenesis) به تومورها اجازه می دهد تا از طریق خون به تمام بدن پخش شوند (metastasis). این دو محقق در این زمینه طرحی ارایه دادند که به نام «نقشه راه زیرزمینی سرطان» (subway map) شناخته شد، که در آن تداخل بین مکانیسم های ژنتیکی و بیوشیمیایی که در ایجاد سرطان دخالت دارند، نشان داده شده است. ۳ البته هر نقصی در مسیرهای بیوشیمیایی یا عصبی می تواند به صورت کاهش یا افزایش فعالیت بروز کند. مثلاً مختل شدن مسیر بیوشیمیایی تولید دوپامین توسط مادهٔ سیاه (substantianigra) ، اگر باعث عدم تولید دوپامین شود ایجاد بیماری پارکینسون می کند که سیستم های حرکتی بدن را درگیر می کند؛ و اگر باعث تولید بیش از حد دوپامین شود منجر به بیماری اسکیزوفرنی می شود.۴
اختلال در مسیرهای بیوشیمیایی می تواند توسط یک عامل داخلی مانند جهش ژنی، تهاجم سلول های ایمنی و ...، یا توسط یک عامل خارجی مانند باکتری ها و ویروس ها باشد. عوامل خارجی از طریق مسیرهای بیوشیمیایی که به آن ها توانایی تهاجم به سلول و قطع اعمال آن را می دهد، عمل می کنند. شناخت چگونگی مختل شدن مسیرهای بیوشیمیایی و عصبی، محققان را در یافتن درمان مناسب یاری می رساند. بر این اساس درمان بیماری ها به صورت اصلاح نقص مسیرهای بیوشیمایی داخلی و یا مسدود کردن شناخت مسیر بیوشیمیایی P۵۳ و افزایش فعالیت آن و از بین بردن و متوقف کردن تومورهای سرطانی که توسط دکتر هاپ (Hupp) و همکارانش ارایه شد، نمونه ای از آن است. ۵
جلوگیری از عمل یک مولکول یا یک واکنش شیمیایی نیز روش دیگری برای اصلاح نقص مسیرهای بیوشیمایی داخلی است. اکثر بیماری هایی که امروزه درمان می شود بر مبنای این استراتژی می باشد. مانند داروهای ضدکلسترول که با مهار یک آنزیم، تولید کلسترول را کاهش می دهند. کشف داروی گلیوک (Gleevec) برای سرطان خون (مخصوصاً نوع CML ) که یکی از موفقیت های بزرگ پزشکی است، بر مبنای این شیوه درمانی می باشد. ژن غیرطبیعی bcr - abl در سرطان خون (نوع CLM ) باعث تولید آنزیمی به نام «پروتئین کیناز» می شود که نتیجه آن رشد خارج از کنترل سلول های سرطانی است. داروی «گلیوک» با جلوگیری از عمل «پروتئین کیناز» رشد این سلول ها را مهار می کند. ۶
کشف داروهای «جلوگیری کنندهٔ پروتئاز» (protease inhibitors) در درمان AIDS نیز بر این مبنا استوار است. این دارو از عمل پروتئازهای ویروس HIV جلوگیری می کند تا این ویروس نتواند به تکثیر خود ادامه دهد. افزایش کارآیی مسیرهای بیوشیمیایی و جلوگیری از عمل آن ها مهم ترین روش های درمانی در مدل زیست ـ پزشکی است.
البته تحقیقاتی نیز بر روی مسیرهای بیوشیمیایی خارجی صورت گرفته است. برخلاف اشعه درمانی و شیمی درمانی که علاوه بر سلول های سرطانی، سلول های طبیعی را نیز از بین می برند، در این تحقیقات ویروس های خاصی طراحی شده اند که فقط سلول های سرطانی را عفونی کنند و باعث از بین رفتن آن ها شوند. ویروس ONYX-۱۵ که به وسیله مهندسی ژنتیک طراحی شده است، سلول هایی را که اختلالی در مسیر بیوشیمیایی P۵۳ دارند، عفونی می کند و آن ها را از بین می برد. ۷ در مدل زیست ـ پزشکی ابتدا مسیرهای بیوشیمیایی طبیعی شناخته می شوند، سپس اختلال این مسیرها که موجب علایم ونشانه های خاصی می شود، مشخص خواهد شد، آن گاه به درمان آن اقدام می شود. همین روند در مسیرهای عصبی نیز استفاده می شود.
مخالفان مدل زیست ـ پزشکی بر این ادعا هستند که در این مدل، انسان به ارگانیسم بیولوژیک و طب به شاخه ای از زیست شناسی تحویل می شود و خصوصیات روحی و روانی فرد مدنظر قرار نمی گیرد. درست است که در سطح کلی مفهوم عملکرد (function) باید به صورت هنجاری (normative) تعریف شود، اما با مدل زیست ـ پزشکی، پزشکان توانایی پیش بینی برای شناخت و درمان بیماری را کسب می کنند. نکته مهم این است که هرگونه تغییر در تعریف بیماری و سلامت مستلزم تغییر در کل پارادایم علم طب است.



پا نوشت ها:
۱) برای مطالعه بیشتر می توان به مقاله Role Functions, Mechanism and Hierarchy که در سال ۲۰۰۱ در مجله فلسفهٔ علم شماره ۶۸ چاپ شد، مراجعه کرد.
۲)کلاژن، پروتئین اصلی تشکیل دهندهٔ بافت همبند و استخوان است.
۳) A Subway Map Of Cancer Pathways: (۲۰۰۲)
http://www.nature.com/nrc/journal/v۲/n۵/weinbery
همچنین اصل مقاله در مجله «Nature Reviews Cancer» در سال ۲۰۰۲ چاپ شده است.
, New england journal of medicine, ۱۹۹۴, ۳۳۰:۶۸۱-۶۹۰« Shizophrenia» ۴) Carpenter and Buchanan:
۵) Hupp and Lane and Ball: Strategies for Manipulating The P۵۳ Pathway in the treatment of Human Cancer. ۱۳iochemical journal, ۲۰۰۰, ۳۵۲:۱-۱۷
۶) Making the Connection For atargeted cancer treatment takes time and perseverance (۲۰۰۲)
http:// www.plan.cancer.g.v/infra/sod.HTM
۷)Thagard p: pathways to Biomedical Discovery,philosophy of science (۲۰۰۳):۷۰: ۲۳۵-۲۵۴
مجله پزشکی هرمزگان، دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی هرمزگان

تاریخ ارسال: 1390/01/11


نظر شما چیست؟

کد امنیتی شکل بالا در کادر زیر درج شود

برای مشاهده و استفاده از فرم می بایست جاوااسکریپت بر روی مرورگر شما فعال باشد.

 
تعبیر خواب
تعبیر با تقویم
روایتی از قول امام جعفر صادق (علیه السلام) هست که می‌فرمایند مثلاً اگر در روز یا شب اول ماه قمری خوابی را ببینید تعبیر ندارد و صحیح نیست، یا اگر  در دوم و سوم ماه خوابی را ببینید تعبیرش برعکس می‌شود و به همین ترتیب تمام روزهای ماه را فرموده‌اند و این روایت تا حدودی هم شایع شده و گسترش پیدا کرده است.
دقت کنید که چیز کمی نیست!... یعنی شما که دیشب خوابی را دیده‌اید با دانستن تاریخ دیشب، می‌توانید ادامه مطلب...
تعبیرها و اشتباه‌ها
همۀ ما در طول شب یا روز خواب‌هایی می‌بینیم که ممکن است درست و صادق بوده و معنایی را در خود داشته باشند یا اینکه بی‌معنا باشند.
علت خواب‌های بی‌معنا چیزهایی مثل ضعف یا پرخوری قبل از خواب و یا صدای محیط زمان خواب و یا حتی می‌تواند نتیجه تلقین شیطان باشد و فقط پیامبران و معصومین (علیهم السلام) هستند که تمام خواب‌هایشان درست و صادق بوده و حسابشان جدا است. حضرت امام صادق (علیه السلام) به مفضل که از ادامه مطلب...
تعبیر با کتاب
در این مقاله می‌خواهم در مورد این بنویسم که هر کسی می‌تواند بعضی از خواب‌ها را با کتاب تعبیر خواب، تعبیر کند. بنابراین اجازه دهید ابتدا تعریفی کلی و خلاصه از نحوۀ تعبیر خواب ارائه کنم.
خواب‌هایی که ما می‌بینیم یا می‌خواهند معنایی را به ما بفهمانند و یا خیر؛ حالا چرا بعضی از خواب‌ها می‌خواهند معنایی را بفهمانند ولی بعضی خیر؟... چون این سوال بحث دیگری است نمی‌خواهم دربارۀ آن صحبت کنم.
خود این خواب‌های بامعنا نیز اکثراً به صورت مثال ادامه مطلب...
مبارزه با فراموشی خواب
تحقیقات نشان داده است که همۀ افراد در طی خواب خودشان رویا می‌بینند (به جز در برخی بیماری‌های شدید روانی)، منتها خیلی‌ها آن‌ها را فراموش کرده و فکر می‌کنند که اصلاً رویایی ندیده‌اند. هر چند خیلی از این رویاها ممکن است جزء رویاهای بدون تعبیر باشند ولی به هر حال رویا بوده‌اند.
حال سوال این است که چطور خواب خود را فراموش نکنیم؟ چطور صحنه‌های خواب را خوب و روشن به یاد آوریم؟ برای رسیدن به این هدف راه‌های زیادی وجود ادامه مطلب...
دفع بلا با صدقه
احادیث و روایات و همچنین تجربیات بسیاری وجود دارد که خداوند متعال با صدقه قضا و قدر را تغییر می‌دهد. به عبارتی دیگر با صدقه می‌توان به خواست خدا از وقوع بلایا و حوادث جلوگیری کرد. زیرا خود خداوند قضا و قدر را معین کرده و فقط خود او می‌تواند آن را تغییر دهد (که یکی از عواملی که فرموده قضا و قدر را به خاطر آن تغییر می‌دهد همین صدقه دادن است). البته این یکی از آثار صدقه می‌باشد. ادامه مطلب...
رسیدن تعبیر به دیگری
این نکته را به خاطر داشته باشید که تعبیر خواب شما ممکن است به همان کسی که در خواب دیده‌اید نرسد و به شخص دیگری مربوط شود. در واقع تعبیر خواب شما کیلومترها با آن شخصی که در خواب دیده‌اید فاصله داشته باشد! تجربۀ خودم من از خواب‌هایم این بوده که در موارد خیلی خیلی خیلی کمی تعبیر خواب به همان افرادی رسیده که در خواب دیده‌ام (به طوریکه در اکثر موارد فقط یک درصد احتمال می دهم که تعبیر ادامه مطلب...
دفع بلا و گرفتاری
بعضی از خواب‌ها آینده را پیشگویی کرده و می‌گویند که بلا و مصیبت و گرفتاری در پیش است و یا اینکه عمل زشت یا گناهی را مرتکب خواهیم شد. اگر این خواب‌ها درست و اصطلاحاً صادقه باشند، در واقع از مقدرات الهی می‌گویند و چیزهایی که پیش‌بینی آن شده حتماً به وقوع می‌پیوندند.
ولی خداوند راه‌هایی را تعیین کرده که نگذارید آن بلایا به وقوع بپیوندند و در واقع مقدرات خدا تغییر کند. در اصل خود خدا مقدرات را بوجود آورده ادامه مطلب...
کلیپ و ویدیو
تواضع نداری؟ (حجت الاسلام پناهیان)
اشخاصی که در کلیپها مشاهده می کنید تعبیرگر خواب نیستند