آموزش مهارت های ارتباطی به پزشكان به عنوان راهکاری برای افزایش رضایت بیماران | تعبیرستان
آموزش مهارت های ارتباطی به پزشكان به عنوان راهکاری برای افزایش رضایت بیمارانپزشکی و بهداشتدانستنیها
×
بستن

آموزش مهارت های ارتباطی به پزشكان به عنوان راهکاری برای افزایش رضایت بیماران

مقدمه
چگونگی ارتباط و تعامل پزشك با بیمار، نقش مؤثری در رضایتمندی بیمار، نتایج درمان، هزینه های پزشکی، كفایت بالینی پزشكان و حتی شکایت از پزشکان داشته است. بازتاب تأکید روزافزون برمهارت هی ارتباطی در پزشکی و آموزش پزشکی را می توان در بیانیه هی مجامع بین المللی، رهنمودهی دانشکده هی پزشکی و استانداردهی حرفه ی و آموزشی پزشکان مشاهده کرد(۱تا۴).
شواهد حاكی از آن است كه بسیاری از پزشكان در تجربه پزشكی خود, بطور مؤثری با بیمارشان ارتباط برقرار نمی كنند و نیازمند آموزش مداوم این مهارت ها هستند. علاوه بر این، مفید بودن آموزش مهارت هی ارتباطی در بسیاری از کشورها به اثبات رسیده است(۵). البته موفقیت این آموزش ها بستگی زیادی به نوع طراحی آموزشی آنها داشته است. برای مثال، نتایج یک مطالعه مروری شامل ۱۴ مطالعه در مورد آموزش مهارت های ارتباطی به پرستاران، نشانگر این بود كه طیف تأثیر آموزش مهارت هی ارتباطی از تأثیر محدود تا عدم تأثیر در بهبود این مهارت ها و بكارگیری آنها در محیط كار بوده است(۶) ولی مواردی از آموزش مهارت های ارتباطی برای پزشکان که بخوبی طراحی و اجرا شده است، تأثیر عمده ای بر تثبیت مهارت های قبلی آنها و بكارگیری آتی این مهارت ها بر بالین بیمار داشته است(۳،۴و۷).
مروری بر سرفصل های دروس مقاطع مختلف تحصیلی پزشكی نشان می دهد كه متأسفانه این مهارت ها در برنامه رسمی آموزش پزشكی در ایران گنجانده نشده است و فراگیری پزشکان بیشتر بر اساس الگوبرداری غیر مستقیم و تجربی از اساتید و با نگرش غالب زیستی- پزشکی (Biomedical) است(۸و۹). این در حالی است كه اكثریت اساتید دانشگاه علوم پزشكی اصفهان (بیش از ۹۰ درصد) نگرش مثبتی نسبت به آموزش مهارت های ارتباطی داشته و لزوم آن را احساس نموده اند(۱۰). همچنین مطالعه بر روی جمعیتی از پزشكان شهر اصفهان مشخص نمود با وجودی كه اكثر آنها از نگرش مثبتی نسبت به برقراری ارتباط مناسب با بیمار برخوردار بودند, دانش آنها از مهارت های ارتباطی به میزان زیادی ضعیف بود(۱۱). در مطالعه دیگری، رضایت بیماران از نحوه ارتباط با پزشكان مورد بررسی قرار گرفت، با وجودی كه رضایت كلی بیماران از سطح نسبتاً مطلوبی برخوردار بود )۶۲ درصد)، در برخی از اجزی این ارتباط، نارضایتی های عمده ای به چشم می خورد, از جمله: اختصاص دادن وقت كافی و مناسب برای ارتباط با بیمار, مهارت های برنامه ریزی درمان توسط پزشك، در نظر گرفتن احساسات بیمار و مشاركت او و عدم احساس امنیت كافی از رازداری با ورود همزمان چند بیمار(۱۲).
بر اساس این مطالعات, به نظر می رسد پزشكان در زمینه مهارت های عمومی ارتباطی, كمبود آموزشی دارند و از طرفی، مهارت های ارتباطی، عمدتاً اكتسابی و قابل یادگیری بوده و تجربه بالینی فردی نقش كمی در ارتقای آنها دارد(۱۳) و به قولی، این مهارت ها، می توانند و باید آموزش داده شوند(۵و۱۳).
با توجه به عدم ارائه آموزش مهارت هی ارتباطی قبل از دانش آموختگی یک پزشک (under graduate)، به نظر می رسد آموزش مداوم، فرصت و بستر مناسبی بری طرح این آموزش هاست. در این مطالعه، پس از طراحی یک دوره آموزش مهارت های ارتباطی بالینی برای پزشكان عمومی، تأثیر آن در رضایتمندی بیمارانشان به عنوان شاخص اثربخشی آموزش مورد بررسی قرار گرفت.
روش ها
این پژوهش، مطالعه ای نیمه تجربی، با طراحی دو گروهی بعد از مداخله می باشد. مداخله به صورت كارگاهی آموزشی سه روزه در مورد مهارت های ارتباطی به یك گروه از پزشكان ارائه گردید و رضایت بیمارانشان از مهارت های ارتباطی پزشكان با رضایت بیماران گروه كنترل مورد مقایسه قرار گرفت. در ابتدا، ۱۶ پزشك عمومی شاغل در مراكز بهداشتی شهر اصفهان به صورت غیر احتمالی آسان انتخاب شدند و از ایشان برای شركت در دوره آموزشی مهارت های ارتباطی دعوت به عمل آمد. ابتدا آگاهی و نگرش پزشكان در مورد مهارت های ارتباطی مورد بررسی قرار گرفت. پزشكان دعوت شده، دوره كامل آموزش را گذراندند. در برابر هر پزشك شركت كننده در این دوره آموزشی، پزشكی همسان از نظر، سن، جنس، سطح آگاهی و نگرش در مورد مهارت های ارتباطی و موقعیت مكانی مطب یا درمانگاه در گروه كنترل انتخاب شد. به منظور تعیین پزشك همتا، از اطلاعات دموگرافیك و پرسشنامه سنجش آگاهی و نگرش استفاده گردید. محققین به محل مطب خصوصی یا درمانگاه پزشكان مورد مطالعه مراجعه و ۵ بیمار مراجعه كننده به آنها را به صورت غیر احتمالی آسان مورد مطالعه قرار دارند. بنابراین، مجموعاً ۳۲ پزشك (در هر گروه ۱۶ نفر) و ۱۵۳ بیمار شامل ۷۱ بیمار در گروه تجربی و ۸۱ بیمار در گروه شاهد مورد مطالعه قرار گرفتند.
برنامه آموزشی. به منظور تدوین برنامه آموزشی كه شامل اهداف و محتوا، روش و منابع آموزش و ارزشیابی برنامه بود، این مراحل انجام گردید: برای تعیین اهداف و تدوین محتوای آموزشی از نظر اساتید صاحب نظر، مرور منابع و متون و نتایج نیازسنجی استفاده شد و اهداف در توافق با جمعی از پزشكان عمومی نهایی گردید. سپس بر اساس آنها، سرفصل های آموزشی تعیین و با توجه به نوع هدف (حیطه نگرشی، شناختی، عملكردی) روش های مناسب آموزش، ابزار مورد نیاز و زمان لازم تعیین گردید.
سرفصل هی آموزشی عبارت بود از: مقدمه و اهمیت بحث، اصول مهارت های ارتباط بین فردی، اصول ارتباط بیمار- پزشك، شروع جلسه ملاقات، گردآوری اطلاعات از بیمار، توصیف بیماری و شرح درمان، ختم جلسه ملاقات، موانع ارتباطی- موقعیت های دشوار ارتباطی.
بری تعیین روش آموزش، فنون آموزشی و روش های رایج آموزش مهارت های ارتباطی (چهارچوب كالگری كامبریج)
(The Callgary-Cambridge Observation Guide)(۱۳) در تلفیق با فرهنگ ایرانی مد نظر قرار گرفت. این چهارچوب، طرحی ۵ قسمتی دارد كه مهارت های فردی در آن گنجانده شده و شامل موضوعات مطرح شده در سر فصل های آموزشی می باشد. آموزش در قالب كارگاه سه روزه به صورت سخنرانی، پرسش و پاسخ، كار گروهی، بحث عمومی، ایفای نقش و تكلیف عملی ارائه گردید. بری تغییر نگرش شركت كنندگان از ایفای نقش بر اساس سناریوهای مكتوب که عمدتاً از موارد بالینی رایج انتخاب شده بود، استفاده شد. تكالیف عملی شرکت کنندگان شامل: مطالعه كتب و جزوات آموزشی و تمرین عملی نكات مطرح شده در كارگاه و ارائه بازخورد آن در ابتدای جلسه بعدی بود. منابع مورد استفاده بری آموزش عبارت بودند از: فیلم تهیه شده توسط مجری طرح و فیلم های خریداری شده از مؤسسه پیشگامان طب و تدبیر(۱۴) كه نكات مثبت و منفی ارتباط های بیمار- پزشك در فیلم ها توسط شركت كنندگان از زوایای مختلف نقد می شد.
ارزشیابی نتیجه آموزش( outcome evaluation). از طریق سنجش رضایت بیماران از مهارت هی ارتباطی پزشكان انجام گرفت. میانگین نمره رضایت ۷۲ بیمارِ پزشكانِ دوره دیده با رضایت ۸۱ بیمارِ پزشكانِ دوره ندیدهٔ همسان، با كمك پرسشنامه مورد مقایسه قرار گرفت. زمان مطالعه زمستان سال ۱۳۸۲ بود.
پرسشنامه سنجش رضایت بیماران حاوی ۲۰ سؤال و شامل: مهارت های عمومی ارتباطی ۱۰ سؤال، شروع جلسه ملاقات ۳ سؤال، جمع آوری اطلاعات از بیمار ۴ سؤال، توصیف بیماری و طرح درمان ۵ سؤال و ختم جلسه ملاقات ۲ سؤال بود. برخی سؤالات بیش از یك جنبه ارتباطی را ارزیابی می كردند و تعداد سؤالات در مورد هر موضوع متناسب با حجم مطالب ارائه شده در مورد آن در كارگاه یا اهمیت آن بود. سؤالات بر اساس مقیاس ۵ مرحله ای لیكرت نمره گذاری (یك تا ۵) شده و حداكثر نمره آن ۱۰۰ بود. به علاوه، نظرات پزشكان در مورد دوره آموزشی با یك پرسشنامه مورد بررسی قرار گرفت.
رضایت بیماران با استفاده از پرسشنامه محقق ساخته اندازه گیری شد. با توجه به پوشش كلیه اهداف و طرح آموزش و سطوح تغییر مورد انتظار، اعتبار محتوی و نیز اعتبار ظاهری، این پرسشنامه تأیید گردید. برای تخمین پایایی آن از آزمون آلفای كرونباخ استفاده شد (۹۰۷/۰=&#۹۴۵;). سنجش رضایت پزشكان در دوره آموزشی با كمك فرم نظرسنجی فراگیران برنامه های آموزش مداوم جامعه پزشكی ایران انجام گرفت.
روش تجزیه و تحلیل داده ها به صورت ارائه میانگین و انحراف معیار و آزمون T برای مقایسه رضایت دو گروه بیماران بود كه با نرم افزار SPSS انجام شد.
نتایج
شانزده نفر از پزشكان عمومی دوره كامل كارگاه آموزش مهارت های ارتباطی را گذراندند. كلیه پزشكان دو گروه بطور متوسط ۱۴ سال سابقه كار داشتند و اكثراً دارای مطب شخصی بودند. نسبت زن به مرد در آنها دو به یك بود. پزشكان دوگروه بجز در طی دوره آموزش، از سایر جهات (سن، جنس، موقعیت مكانی مطب یا درمانگاه و نمره نگرش و آگاهی ابتدایی) همسان بودند.
دانش پزشكان در بدو شروع مطالعه ناكافی ولی نگرش آنها مطلوب بود. از ۷۲ بیماری كه به هر علتی به پزشكان دوره دیده مراجعه كرده بودند، پرسشنامه رضایت سنجی تكمیل شد. میانگین و انحراف معیار نمره رضایت ایشان
۳/۱۰±۳/۸۶ بود كه در مقایسه با میانگین نمره رضایت ۸۱ بیمار مراجعه كننده به پزشكان دوره ندیده همسان ۵۸/۹±۵/۸۱ بیشتر بود. (۰۰۵/۰P= و ۱۵۱df= و ۸۶/۲T=). میانگین نمره
رضایت بیماران از جنبه های مختلف مهارت های ارتباطی پزشكان در دو گروه پزشكان دوره دیده و دوره ندیده در جدول یك آورده شده است.
هفتاد و هشت و شش دهم درصد از كل بیماران، در پاسخ به این سؤال كه پس از ملاقات با پزشكتان چه میزان راضی بودید؟ پاسخ تا حدودی و خیلی راضی را برگزیدند، ۵/۷۸ درصد از آنها اعتقاد داشتند وقتی كه برای رفع نیازهای پزشكی آنها گذاشته شده، قابل قبول است و تنها ۸/۶۸ درصد از کل بیماران از مهارت توصیف بیماری و شرح درمان پزشکشان راضی بودند که نسبت به سایر جنبه هی ارتباطی رضایت کمتری بود. پنجاه و چهار درصد بیماران ابراز داشتند كه پزشكشان در مورد انتخاب های مختلف درمانی، آنها را آگاه نموده و ۹/۶۶ درصد از بیماران اظهار نمودند كه پزشك در تصمیم گیری، نظر آنها را جویا شده است. کلیه پزشكان (۱۰۰ درصد) بر اساس فرم نظرسنجی از دوره آموزشی رضایت داشتند كه این امر در بازخوردهای شفاهی آنها نیز مشهود بود. همگی معتقد بودند (موافق یا كاملاً موافق) كه در مجموع از این دوره آموزش، مطالب زیادی فراگرفته اند، انگیزه و علاقه نسبت به كسب مهارت های ارتباطی توسط این دوره آموزشی در آنها ایجاد شده است، به نیازهای آنها یا بیمارانشان پاسخ گفته شده، روش های انتخابی برای آموزش مناسب بوده و مدرسین برای ارائه مطالب، دانش و مهارت كافی داشتند.
بحث
بنا به توصیه سازمان جهانی بهداشت (WHO)، در هر فرهنگی، بنا به مقتضیات خاص آن، باید مؤلفه های ارتباط صحیح را استخراج و شیوه های تدریس مهارت های ارتباطی را بر آن اساس تنظیم كرد(۵). طراحی و تدوین محتوای آموزشی در این مطالعه نیز در همین راستا بود و می تواند به عنوان ابزاری برای آموزش و گسترش طرح این مباحث در كشور مورد استفاده قرار گیرد. ویژگی خاص این محتوای آموزشی، دید جامع نگر و بیمارمحور به ارتباط بیمار- پزشك بود و در تنظیم آن، ضمن رعایت چهارچوب الگوی كالگری كامبریج، نگرش اریك برن (Eric Bern) كه با استفاده از الگوی والد، بالغ، كودك، ارتباطات را تحلیل می كند نیز مد نظر قرار گرفت و سعی شد ارتباط بیمار- پزشك نیز در همین قالب گنجانده شود. از آنجا كه ماهیت آموزشی مهارت های ارتباطی، امری تجربه ای است، دوره آموزشی به صورت كارگاهی و با تكیه بر كارهای عملی از جمله: ایفای نقش، بیماران استاندارد، نمایش فیلم و ... تنظیم شده و مستلزم مشاركت فعال شركت كنندگان بوده كه عملاً نیز این امر در جریان برگزاری كارگاه مشاهده گردید.
به نظر می رسد تجربه بكارگرفته شده در این مطالعه موفق بوده است زیرا:
نتایج بررسی فرم های نظرسنجی و بازخوردهای شفاهی حاكی از استقبال پزشكان شركت كننده از كارگاه می باشد به شكلی كه از زوایای مختلف كارگاه را مطلوب ارزیابی كرده اند. البته در اینجا بیم تورش ناشی از خوشایندطلبی اجتماعی (Social desirability) می رود بدین معنی كه پزشكان ممكن است از دوره لذت برده باشند و خود را مقید به دادن پاسخ خوب بدانند.
آموزش توانسته است رضایت بیماران پزشكان شركت كننده در دوره را افزایش دهد (میانگین نمره رضایت بیماران از بكارگیری مهارت های ارتباطی در پزشكان دوره دیده بیشتر بود).
سنجش آگاهی و نگرش پزشكان در بدو مطالعه كه به منظور همسان سازی گروه ها انجام شد، حاكی از دانش ناكافی پزشكان علیرغم نگرش مطلوب آنها بود كه در مطالعه مشابه نیز همین مطلب عنوان شد(۱۱). متأسفانه با وجودی كه بحث مهارت های ارتباطی در آموزش پزشكی دنیا جایگاه مهم و رو به رشدی را پیدا كرده است(۵و۱۳)، در كشور ما موضوعی نوپاست و تنها حركت های پراكنده ای در سطح چند دانشگاه علوم پزشكی (تبریز، ایران و…) در این راستا صورت گرفته است. این در حالی است كه مفید بودن آموزش مهارت های ارتباطی در بسیاری از كشورها اثبات شده و آموزش مهارت های ارتباطی به عنوان یك سرمایه گذاری كوچك با دستاوردهای فراوان تلقی شده است(۵و۱۳).
مروری بر مطالعات در زمینه آموزش مهارت های ارتباطی به دانشجویان پزشكی و پزشكان عمومی، گویای موفقیت آموزش مهارت های ارتباطی در سطح جهان است(۳تا۷). برای مثال، در یك مطالعه كه عملكرد ۹ پزشك پس از یك دوره آموزشی در رابطه با مهارت های ارتباطی با كمك ضبط ویدئویی مصاحبه ها و تحلیل بعدی آنها ارزیابی شد، پزشكان دوره دیده علاقمندتر و صمیمی تر ارزیابی شده و مهارت های هدفمند بیشتری را بكار می بردند(۷).
پیامدهای فراوانی برای ارتباط صحیح بیمار-پزشك ذكر شده است كه حداقل چهار فایده آن عبارتست از: افزایش رضایت بیمار، تجربه كلینیكی خوشایندتر، افزایش دقت تشخیص و افزایش پیروی از درمان، كه از آن میان، بیشترین پیامدی كه در اندازه گیری كیفیت ارتباط بیمار- پزشك مورد سنجش قرار گرفته، رضایت بیمار است(۱۵).
در مطالعه حاضر، به عنوان دستاورد آموزش مهارت های ارتباطی، رضایت بیماران پزشكان دوره دیده اندازه گیری شد و با رضایت بیماران پزشكان دوره ندیده شاهد مورد مقایسه قرار گرفت. همسان سازی در مورد مؤلفه هایی صورت گرفت كه به نظر می رسید در كیفیت ارتباط بیمار- پزشك و همسانی بیماران تأثیرگذار باشند(۱۶و۱۷).
شواهد بسیاری از مطالعات انجام شده در كشورهای مختلف، بیانگر آن است كه ارتباط صحیح بیمار- پزشك به افزایش رضایتمندی بیمار می انجامد(۱تا۴). در صورتی كه برنامه آموزش مهارت های ارتباطی بخوبی طراحی و اجرا شده باشد، تأثیر مهمی در بكارگیری این مهارت ها توسط پزشكان دارد(۴). برای مثال، برنامه هی آموزشی در رابطه با راهكارهای ویژه، هنگام مصاحبه با بیمار و در وقت كم ملاقات و همچنین چگونگی اداره بیماران مشكل، برای پزشكان عمومی برگزار شد. این برنامه ها، تأثیر مهمی در افزایش اعتماد به نفس آنها در استفاده از مهارت های ارتباطی بر بالین بیمار داشت و پس از سه ماه پی گیری، این پزشكان اعلام داشتند كه این مهارت ها را در عمل بكار می برند(۱). در برنامه آموزشی كوتاه مدت دیگری (چهار و نیم ساعت) نیز، بكارگیری مهارت های ارتباطی آموخته شده را در آینده مؤثر دانسته اند(۷).
در مطالعه حاضر، پزشكان با فراگیری و بكارگیری مهارت های ارتباطی، دارای بیماران راضی تری بودند و صرفاً در مورد مهارت «توصیف بیماری و طرح درمان» و مهارت «گردآوری اطلاعات از بیمار» رضایت بیماران بین دو گروه تفاوت معنی دار نداشت كه از علل آن می تواند كمی حجم نمونه باشد.
از بین جنبه های مختلف ارتباط، بیماران از مهارت «توصیف بیماری و شرح درمان» در دو گروه، به نسبت رضایت كمتری داشتند بطوری كه تنها نیمی از آنها ابراز داشتند كه پزشكشان در مورد «انتخاب های مختلف درمانی» آنها را آگاه نموده است و فقط در دو سوم موارد، پزشك در تصمیم گیری، نظر آنها را جویا شده بود.
در این مطالعه علیرغم وجود تفاوت معنی دار در میانگین نمره رضایت بیماران در دو گروه، به نظر می رسد كه نمره رضایت بیماران در هر دو گروه از حد انتظار و در مقایسه با سایر كشورها(۱۳) بالاتر است (بالاتراز ۸۰ در هر دو گروه). برای مثال، ۵/۷۸ درصد از كل بیماران اعتقاد داشتند وقتی كه برای رفع نیازهای پزشكی آنها گذاشته شده، قابل قبول است. این موضوع با مشاهدات عینی پژوهشگر متناقض بود ولی با وجود استفاده از مصاحبه، در تكمیل پرسشنامه ها و توجیه بیماران، این مشكل همچنان به چشم می خورد. مطالعه مشابه دیگری در اصفهان، گویای رضایت بالای بیماران بود(۱۲) كه احتمالاً علت آن آشنا نبودن بیماران با حقوق خود و خوگرفتن با وضع موجود و صحیح دانستن آن باشد. تجربیات قبلی بیماران كه از كمبود پزشك در گذشته ای نه چندان دور در كشور نشأت گرفته، الگویی از ارتباط ناقص بیمار- پزشك را نزد بیماران عادی موجه نمایانده است. بدین لحاظ، پیشنهاد می شود بیماران در مورد الگوی صحیح ارتباط با پزشكشان از راه های مختلف، از جمله وسائل ارتباط جمعی آموزش داده شوند. علاوه بر این، پیشنهاد می شود در مطالعات رضایت سنجی بیمار كه در سطح كشور و با كمك پرسشنامه های استاندارد انجام می شود، مسأله رضایت بالای كاذب را در نظر داشت و تمهیداتی برای رفع آن اندیشید.
از جمله محدودیت های این مطالعه كه به علت مشكلات اجرایی و دسترسی بوده است، می توان عدم سنجش رضایت ابتدایی بیماران را برشمرد. محدودیت دیگر آن، كم بودن مدت دوره آموزشی بود بطوری كه ۳۰ درصد از خود پزشكان نیز از این موضوع شاكی بودند.
با توجه به نتایج مطالعه حاضر، پیشنهاد می شود آموزش مهارت های ارتباطی به عنوان جزئی كاربردی و لازم و مؤثر در افزایش رضایتمندی بیماران، در آموزش مداوم پزشكان عمومی و آموزش های دوران تحصیلی لحاظ شود.



منابع
۱. Maguire P, Pitceathly C. Key communication skills and how to acquire them. BMJ ۲۰۰۲; ۳۲۵(۷۳۶۶): ۶۹۷-۷۰۰.
۲. Aspergen K. Teaching and Learning communication skills in medicine: a review with quality grading of articles. Medical Teacher ۱۹۹۹; ۲۱(۶): ۵۶۳-۷۰.
۳. Makoul G. Essential element of communication in medical encounters: the Kalamazoo consensus statement. Acad Med ۲۰۰۱; ۷۶(۴): ۳۹۰-۹۳.
۴. Ashbury FD, Iverson DC, Kraj B. Physician communication skills: result of a survey of general/family practitioners in New Foundland. Med Educ ۲۰۰۱; ۶: ۱. Available from: URL/http//www.msu.edu/~dsolomon/res۰۰۰۱۴.pdf.
۵. برد ج، ایورگینوف ر، هابس ر، كامل اسماعیل م. ارتباط بیمار- پزشك. ترجمه: قدیری لشجاكانی ف، ذوالفقاری مطلق م. تهران: كوشیار. ۱۳۷۸.
۶. Kruijver IP, Kerkstra A, Francke AL, Bensing JM, Vande Wiel HB. Evaluation of communication training programs in nursing care: a review of the literature. Patient Educ Couns ۲۰۰۰; ۳۹(۱): ۱۲۹-۴۵.
۷. Roter D. The effects of a continuing medical education program in interpersonal communication skills on doctor practice and patient satisfaction in Trinidad and Tobago. Med Educ ۱۹۹۸; ۳۲(۲): ۱۸۱-۹.
۸. معاونت آموزشی دانشگاه علوم پزشكی و خدمات بهداشتی- درمانی اصفهان. راهنمای جامع آموزشی دانشگاه علوم پزشكی و خدمات بهداشتی- درمانی استان اصفهان. اصفهان: دانشگاه علوم پزشكی اصفهان. سال تحصیلی ۸۱-۸۲.
۹. دفتر ریاست و روابط عمومی دانشگاه علوم پزشكی و خدمات بهداشتی- درمانی شهید بهشتی تهران. راهنمای جامع آموزشی دانشگاه علوم پزشكی شهید بهشتی. سال تحصیلی ۷۹-۸۰.
۱۰. طبائیان م, زمانی ار, شمس ب, فرج زادگان ز. بررسی دیدگاه اساتید بالینی دانشكده علوم پزشكی اصفهان درباره لزوم و نحوه آموزش مهارت های ارتباطی به دانشجویان پزشكی. پایان نامه دكترای حرفه ای. اصفهان: دانشگاه علوم پزشكی اصفهان.۱۳۸۲.
۱۱. مظاهری م, زمانی ار، شمس ب. ارزیابی دانش و نگرش دستیاران پزشكی دانشكاه علوم پزشكی اصفهان در مورد مهارت های ارتباطی. پایان نامه دكترای حرفه ای. اصفهان: دانشگاه علوم پزشكی اصفهان.۱۳۸۰.
۱۲. قودجانی ی, زمانی ار. بررسی رضایت بیماران از نحوه ارتباط پزشكان در شهر اصفهان. پایان نامه دكترای حرفه ای. اصفهان: دانشگاه علوم پزشكی اصفهان.۱۳۸۰.
۱۳. Silverman J, Kurtz S, Draper J. Skills for communicating with patients. Oxford: Radcliff Medical Press. ۱۹۹۸.
۱۴. امینی ا، فخاری ع، دماری ب، شریفی ع ر. بسته های آموزش ارتباط بیمار- پزشك. تهران: پیشگامان طب و تدبیر.۱۳۸۲.
۱۵. Amack LO. Enhancing physician-patient rapport ۱۹۹۵. Available from: URL/www.ruht.net/pubs%scmmvr.۰۱.۲۸.pdf.
۱۶. Roter DL, Hall JA, Aokiy. Physician Gender effects in medical communication: a meta-analytic review. JAMA ۲۰۰۲; ۲۸۸(۶): ۷۵۶-۶۴.
۱۷. Van den Brink-Muinen A, Verhaak PF, Bensing JM, Bahrs O, Deveugele M, Gask L, et al. Communication in general practice: difference between European countries, J Fam Pract ۲۰۰۳; ۲۰(۴): ۴۷۸-۸۵.
مجله ایرانی آموزش در علوم پزشکی

تاریخ ارسال: 1390/01/11


نظر شما چیست؟

کد امنیتی شکل بالا در کادر زیر درج شود

برای مشاهده و استفاده از فرم می بایست جاوااسکریپت بر روی مرورگر شما فعال باشد.

 
تعبیر خواب
تعبیر با تقویم
روایتی از قول امام جعفر صادق (علیه السلام) هست که می‌فرمایند مثلاً اگر در روز یا شب اول ماه قمری خوابی را ببینید تعبیر ندارد و صحیح نیست، یا اگر  در دوم و سوم ماه خوابی را ببینید تعبیرش برعکس می‌شود و به همین ترتیب تمام روزهای ماه را فرموده‌اند و این روایت تا حدودی هم شایع شده و گسترش پیدا کرده است.
دقت کنید که چیز کمی نیست!... یعنی شما که دیشب خوابی را دیده‌اید با دانستن تاریخ دیشب، می‌توانید ادامه مطلب...
تعبیرها و اشتباه‌ها
همۀ ما در طول شب یا روز خواب‌هایی می‌بینیم که ممکن است درست و صادق بوده و معنایی را در خود داشته باشند یا اینکه بی‌معنا باشند.
علت خواب‌های بی‌معنا چیزهایی مثل ضعف یا پرخوری قبل از خواب و یا صدای محیط زمان خواب و یا حتی می‌تواند نتیجه تلقین شیطان باشد و فقط پیامبران و معصومین (علیهم السلام) هستند که تمام خواب‌هایشان درست و صادق بوده و حسابشان جدا است. حضرت امام صادق (علیه السلام) به مفضل که از ادامه مطلب...
تعبیر با کتاب
در این مقاله می‌خواهم در مورد این بنویسم که هر کسی می‌تواند بعضی از خواب‌ها را با کتاب تعبیر خواب، تعبیر کند. بنابراین اجازه دهید ابتدا تعریفی کلی و خلاصه از نحوۀ تعبیر خواب ارائه کنم.
خواب‌هایی که ما می‌بینیم یا می‌خواهند معنایی را به ما بفهمانند و یا خیر؛ حالا چرا بعضی از خواب‌ها می‌خواهند معنایی را بفهمانند ولی بعضی خیر؟... چون این سوال بحث دیگری است نمی‌خواهم دربارۀ آن صحبت کنم.
خود این خواب‌های بامعنا نیز اکثراً به صورت مثال ادامه مطلب...
مبارزه با فراموشی خواب
تحقیقات نشان داده است که همۀ افراد در طی خواب خودشان رویا می‌بینند (به جز در برخی بیماری‌های شدید روانی)، منتها خیلی‌ها آن‌ها را فراموش کرده و فکر می‌کنند که اصلاً رویایی ندیده‌اند. هر چند خیلی از این رویاها ممکن است جزء رویاهای بدون تعبیر باشند ولی به هر حال رویا بوده‌اند.
حال سوال این است که چطور خواب خود را فراموش نکنیم؟ چطور صحنه‌های خواب را خوب و روشن به یاد آوریم؟ برای رسیدن به این هدف راه‌های زیادی وجود ادامه مطلب...
دفع بلا با صدقه
احادیث و روایات و همچنین تجربیات بسیاری وجود دارد که خداوند متعال با صدقه قضا و قدر را تغییر می‌دهد. به عبارتی دیگر با صدقه می‌توان به خواست خدا از وقوع بلایا و حوادث جلوگیری کرد. زیرا خود خداوند قضا و قدر را معین کرده و فقط خود او می‌تواند آن را تغییر دهد (که یکی از عواملی که فرموده قضا و قدر را به خاطر آن تغییر می‌دهد همین صدقه دادن است). البته این یکی از آثار صدقه می‌باشد. ادامه مطلب...
رسیدن تعبیر به دیگری
این نکته را به خاطر داشته باشید که تعبیر خواب شما ممکن است به همان کسی که در خواب دیده‌اید نرسد و به شخص دیگری مربوط شود. در واقع تعبیر خواب شما کیلومترها با آن شخصی که در خواب دیده‌اید فاصله داشته باشد! تجربۀ خودم من از خواب‌هایم این بوده که در موارد خیلی خیلی خیلی کمی تعبیر خواب به همان افرادی رسیده که در خواب دیده‌ام (به طوریکه در اکثر موارد فقط یک درصد احتمال می دهم که تعبیر ادامه مطلب...
دفع بلا و گرفتاری
بعضی از خواب‌ها آینده را پیشگویی کرده و می‌گویند که بلا و مصیبت و گرفتاری در پیش است و یا اینکه عمل زشت یا گناهی را مرتکب خواهیم شد. اگر این خواب‌ها درست و اصطلاحاً صادقه باشند، در واقع از مقدرات الهی می‌گویند و چیزهایی که پیش‌بینی آن شده حتماً به وقوع می‌پیوندند.
ولی خداوند راه‌هایی را تعیین کرده که نگذارید آن بلایا به وقوع بپیوندند و در واقع مقدرات خدا تغییر کند. در اصل خود خدا مقدرات را بوجود آورده ادامه مطلب...
کلیپ و ویدیو
ارزش صدقه مستقیم (دکتر محسن میرباقری)
اشخاصی که در کلیپها مشاهده می کنید تعبیرگر خواب نیستند
  10 : 20  
  10 : 20