مروری بر زندگی و اندیشه های مهندس اصفیا | تعبیرستان
مروری بر زندگی و اندیشه های مهندس اصفیافنی و مهندسیعلم و فناوریدانستنیها
×
بستن

مروری بر زندگی و اندیشه های مهندس اصفیا

محمد علی صفی اصفیاء، رییس اسبق سازمان برنامه و بودجه ایران در سال های دهه ۱۳۴۷-۱۳۴۱ روز شنبه در بیمارستان ایرانمهر تهران درگذشت.
صفی اصفیاء متولد ۱۲۹۲ شمسی تهران،
مروری بر زندگی و اندیشه های مهندس اصفیا از اعضای چهارمین گروه اعزامی دانشجویان ایرانی به فرنگ است که دوران تحصیل خود را در فرانسه گذراند. او با مساعدت علی اکبر داور و محمد علی فروغی در ۱۳۱۱ به همراه ۵۲ تن از دانشجویان ایرانی از جمله محسن هشترودی، ید ا... سحابی، مصطفی قریب، حسین پیرنیا، محمود اعتماد زاده (م. به آذین) و حسین جودت عازم فرنگ شد و در ۱۳۱۵ شمسی در رشته مهندسی معدن دانشگاه پلی تکنیک پاریس به اخذ مدرک دکترای این دانشگاه نائل شد.
صفی اصفیاء از معدود دولتمردان عصر پهلوی دوم بود که پس از گذراندن حبس کوتاهی از سوی دادگاه انقلاب تبرئه و از زندان اوین آزاد شد. اصفیاء به اعتدال و میانه روی در اعضای کابینه و روسای عالیرتبه اشتهار داشت. شاه که در دو نشست مشهور، اجلاس رامسر و تخت جمشید شیراز، پس از افزایش ناگهانی قیمت نفت، اعضای سازمان برنامه و برخی از وزرای کابینه را به تمایلات چپ گرایانه متهم کرد، او را از این اتهامات مبرا دانست.
اصفیاء یکی از مهم ترین رجال سیاسی صد سال اخیر تاریخ معاصر ایران است که مورد اعتماد و وثوق تمام گروه ها و دسته بندی های رایج زمانه خود بود و هرگز نامش به خبث طینت و یا سیاسی کاری رذیلانه آلوده نشد. از سوی دیگر در دوران جمهوری اسلامی نیز مورد غضب قرار نگرفت و آزادانه به زندگی خود ادامه داد. وی در سال های دهه ۴۰ با تدبیر، تدقیق و عمق دوربینی که ذاتا در او نهفته بود، موفق به تغییرات مثبتی در سازمان برنامه و به تبع آن اقتصاد ایران شد و بستر مساعدی برای سرمایه گذاری خارجی و نیز سازوکار بهینه ای برای کارآفرینان اقتصاد ایران فراهم کرد. ستون نویس معروف نشریه چپگرای فرانسوی لیبراسیون چند روز پس از پایان دوران ریاست او در سازمان برنامه، او و علینقی عالیخانی را «دو استوانه اساسی اقتصاد ایران» نامید.
اصفیاء در سال ۱۳۳۴ به دعوت ابوالحسن ابتهاج و با سمت مشاور فعالیت خود را در سازمان برنامه و بودجه آغاز کرد و در سال های اقتدار و ریاست ابوالحسن ابتهاج در سازمان برنامه سمت معاونت او را بر عهده گرفت و پس از او نیز از سال های ۱۳۴۷ـ۱۳۴۱ رسما ریاست سازمان برنامه را بر عهده داشت. او در این سال ها و پیش از آن بر پروژه های سد دز، سدکرج و سد سفید رود نظارت جدی داشت و مراحل پیشرفت آن را به دقت تعقیب می کرد. او در این سال ها از مهم ترین مدیران عالیرتبه در فرآیند ساخت پروژه های عمرانی کشور بود.
مروری بر زندگی ، عملکرد و اندیشه مهندس محمد صفی اصفیا
▪ اصفیا در میانه اخلاق و عمل
مهندس محمدعلی صفی اصفیا، فرزند سلیم ا...، از نیای صفی علیشاه، متولد ۱۲۹۲ شمسی تهران، در ۱۳۱۱ شمسی جزو چهارمین گروه اعزامی محصلین ایرانی به فرنگ بود. او به دستور رضاشاه و به تایید وزراء وقت حاضر در جلسه ۲۴ فروردین ۱۳۱۱ هیات وزیران ـ علی اکبر داور، علی منصور، سیدحسن تقی زاده و محمدعلی فروغی ـ در ۱۳۱۱ هـ .ش به همراه ۵۲ تن از دانشجویان ایرانی از جمله محسن هشترودی، یدا... سحابی، مصطفی قریب، علی قلی بیانی، حسین پیرنیا، محمود اعتماد زاده (م. به آذین) و حسین جودت ۲ سال پیش از تاسیس دانشگاه تهران ـ ۱۳۱۳ شمسی ـ پذیرش تحصیل به فرنگ را گرفت و در سپتامبر همین سال عازم پاریس شد. او در ۱۳۱۶ شمسی در رشته مهندسی معدن دانشگاه پلی تکنیک پاریس با معدل ۸۷/۱۷ به اخذ مدرک مهندسی این دانشگاه نائل شد. اصفیا در مدرسه پلی تکنیک پاریس در همان دوره تحصیلی به مقام نخست این دانشگاه برگزیده شد و در جمع ۵۲ تن اعزامی به فرنگ پس از محسن هشترودی، معدل ۷/۱۸ ـ بالاترین نمره و درجه تحصیلی آن گروه - را کسب کرد. اسماعیل مرآت سرپرست محصلین ایرانی در پاریس در یادداشتی «صفی اصفیاء و تقی ریاحی ـ رییس ستاد ارتش دولت دکتر مصدق ـ را یکی از کم نظیرترین محصلین ایرانی در مدرسه پلی تکنیک پاریس» دانست. اصفیا پس از عزیمت به ایران، در سال های نخست تاسیس دانشگاه تهران جذب دانشکده فنی این دانشگاه شد و در رشته مهندسی مکانیک و معدن به تدریس پرداخت. بعد از اشغال ایران از سوی متفقین در شهریور ۱۳۲۰ به همراه قدرت ا... تشکری که با وی در دانشگاه پلی تکنیک به تحصیل مشغول بود به مقاطعه کاری مشغول شد. در سال های پایانی دهه ۲۰ او به همراه احمد علی ابتهاج برادر ابوالحسن ابتهاج و رییس کارخانه سیمان تهران به احداث پروژه های عمرانی پرداخت. صفی اصفیا در سال ۱۳۳۴ شمسی به مدت سه ماه از تدریس در دانشگاه معذور و به توصیه احمد علی ابتهاج و به دعوت ابوالحسن ابتهاج و با سمت مشاور و معاون سازمان برنامه و بودجه فعالیت خود را در این نهاد برای یک مدت کوتاه ۳ ماهه آغاز کرد. اما علاقه و جهان بینی ابتهاج برای اصفیا آنچنان محرک و شورانگیز بود که او به فعالیت خود تداوم بخشید. اصفیا در سال های ریاست ابوالحسن ابتهاج بر سازمان برنامه سمت معاونت او را بر عهده گرفت و پس از او نیز از سال های ۱۳۴۷ـ۱۳۴۱ شمسی رسما ریاست سازمان برنامه وبودجه را بر عهده دار شد. او در این سال ها و پیش از آن بر پروژه های سد دز، سدکرج، سد سفید رود، برنامه عمران خوزستان نظارت جدی داشت و مراحل پیشرفت آن را به دقت و جدیت توام با شکیبایی تعقیب می کرد. اصفیا در اجرای برنامه سوم توسعه اجتماعی، اقتصادی و سیاسی عصر پهلوی (۱۳۴۶-۱۳۴۱) و اوایل اجرای برنامه چهارم توسعه ریاست سازمان برنامه وبودجه را بر عهده داشت. او ۱۴ سال در سازمان برنامه خدمت کرد و در همه این سال ها در مناصب بالای این سازمان قرار داشت و در سال های دهه ۴۰ شمسی در سازمان برنامه در جایگاه ریاست سازمان نقش چشمگیری ایفا کرد و مورد وثوق و اعتماد کم سابقه نخست وزیران عصر پهلوی دوم در سال های دهه چهل ـ اسدا... علم، حسنعلی منصور، امیر عباس هویدا ـ بود و همین وثوق و اعتماد بعدها موجب رونق و موفقیت های درخشانی برای اقتصاد ایران شد. بنا به اسناد سفارت انگلیس در ایران این سال ها یکی از درخشان ترین سال های اداره اقتصاد ایران در عصر پهلوی ها بود و تاثیر چند جانبه ای در تحولات اقتصادی، سیاسی و اجتماعی ایران در سال های دهه پنجاه نهاد. به روایت این اسناد «مهدی سمیعی در مقام ریاست بانک مرکزی ایران، علینقی عالیخانی وزیر اقتصاد، ابوالقاسم خردجو در سمت رییس بانک صنعتی معدنی و صفی اصفیا در جایگاه رییس سازمان برنامه وبودجه هماهنگی حیرت انگیزی را از خود به نمایش گذاشتند».
اصفیا در سال های دهه ۴۰ به همراه بهمن آبادیان، منوچهر گودرزی، رضا مقدم و سیروس سمیعی با بصیرت، منطق و صبوری کم نظیرش مبادرت به تغییرات اساسی در نظام برنامه ریزی ایران نمود. او در دوران ریاستش این بختیاری را داشت که در دو نهاد مهم اقتصادی دیگر ـ وزارت اقتصاد و بانک مرکزی ـ کسانی بر مسند قدرت قرار گیرند که از اغلب جهات با او همسو و دارای حس مشترک معنوی بودند. خاصه همسویی او با علینقی عالیخانی ـ وزیر وقت اقتصاد ـ بستر مساعدی برای سرمایه گذاری خارجی و نیز سازوکار بهینه ای برای کارآفرینان اقتصاد ایران در سال های دهه ۴۰ فراهم کرد. ستون نویس معروف نشریه فرانسوی فیگارو یک سال پس از پایان دوران ریاست اصفیا از سازمان برنامه، و نیز استعفای علینقی عالیخانی از وزارت اقتصاد این دو را «استوانه های اساسی اقتصاد ایران پس از جنگ بین الملل دوم» نامید.
مهندس محمد صفی اصفیاء در طی ۶۰ سال از عمر سازمان برنامه وبودجه پس از مسعود روغنی زنجانی طولانی ترین و پس از ابوالحسن ابتهاج کارآمد ترین رییس سازمان برنامه وبودجه ایران بود.
مرحوم مهندس اصفیا در این باره می گوید : «زمانی که آقای ابتهاج رییس سازمان برنامه وبودجه بود، من استاد دانشگاه دانشکده فنی تهران بودم. یکی از معاونان ایشان پست خود را ترک کرده و او را دست تنها گذاشته بود. در این بین از من خواسته شد به سازمان برنامه بروم، اما من چون علاقه اصلی ام به تدریس و حضور در دانشگاه بود نپذیرفتم. اما بعد با توصیه دوستانم، مجبور شدم و قبول کردم که تنها مدت سه ماه با سازمان برنامه همکاری کنم. اولین حکمی که دریافت کردم مدت آن سه ماه بود. پس از پایان سه ماه که قانون برنامه را نوشتند، به من پیشنهاد کردند که بمانم و من هم ماندم. ابتدا به صورت مشاور و بعد هم معاونت سازمان را به عهده گرفتم. در همه دوره ای که در سازمان بودم مشاور و معاون یا رییس سازمان بودم.»
او در سال هایی که سیطره و جبروت کلام ابتهاج بر سازمان برنامه سایه افکنده بود در مقامی قرار گرفت که برای بسیاری از سرآمدان نظام پهلوی حتی تصورش ناممکن بود. اما این البته آغاز داستان است.
ابوالحسن ابتهاج آرمان بزرگی در سر داشت و برای این آرمان، هر مدیر و کارشناسی را از هر نقطه دنیا به تهران منتقل و او را در یکی از پروژه های ملی به خدمت می گرفت. او در سال های میانی دهه ۳۰ رنگین کمانی از مردان کارآمد، مدیران صاحب نفوذ و کارآفرینانی خلاق را در حلقه سازمان برنامه وبودجه قرار داد تا رویایش را متحقق سازد. یوجین بلاک ـ رییس وقت بانک جهانی ـ در این راه برای ابوالحسن خان ابتهاج سنگ تمام گذاشت.
به توصیه یوجین بلاک، ولتر بینگر (آلمان) کارشناس فنی بانک جهانی در امور سد و بنادر، برایان کوهن (اسکاتلند)، سرمهندس بانک جهانی به همراه هکتور پرودم (آمریکا) فارغ التحصیل دانشگاه هاروارد و عضو بلند پایه صندوق بین المللی پول و دستیار ارشد یوجین بلاک با اشتیاق وصف ناپذیری به ایران آمدند. کمی بعد رییس بانک بین المللی ترمیم و توسعه ژرژ ژیرار (فرانسه) فارغ التحصیل پلی تکنیک پاریس و وزیر فوائد عامه دولت فرانسه در مراکش را به ایران منتقل کرد. آلبرت دوسمال (بلژیک) رییس شورای اقتصاد و وزیر نیرو بلژیک نیز کمی بعد به جمع این کارشناسان پیوست. ابتهاج البته بیکار ننشست به ایالات متحده آمریکا رفت تا با وساطت لیچفیلد مشاور کاخ سفید، امکان انتقال خداداد فرمانفرمائیان (استاد تمام وقت دانشگاه پرینستون) را تسهیل کند و این نیز با سماجت و اصرار ابتهاج میسر شد. پس از فرمانفرمائیان، نوبت به دیگران رسید. منوچهر گودرزی (استاد علوم سیاسی دانشگاه کالیفرنیای جنوبی) عبدالمجید مجیدی (دکترای حقوق دانشگاه سوربن) مهدی سمیعی (لیسانس حسابداری انگلستان و ولز) شاپور راسخ (دکترای علوم اجتماعی فرانسه و سوئیس) نیز به همراه بهمن آبادیان (دکترای برنامه ریزی اقتصاد در دانشگاه دهلی نو) کنستانتین مژلومیان (دکترای اقتصاد دانشگاه واندربیلت vanderbilt آمریکا) داریوش اسکوئی (دکترای اقتصادLSE انگلیس) رضا مقدم (استاد دانشگاه استانفورد) سیروس غنی (دکترای حقوق) علیرضا رادپی (دکترای امور اداری دانشگاه MIT) نیز صحنه گردان سیاست هایی شدند که ابتهاج اصول کلی آن را روی ذهنش و بعدها در اصول برنامه های اول و دوم توسعه کشورحک کرده بود. اما در این بین مهندس صفی اصفیا مدیر و مدبر بی همتایی بود. بیش از همه آنان به ایران عشق می ورزید و خواهان رشد و توسعه ایران بود.
در پیشبرد اهداف، او صبر و شکیبایی مثال زدنی داشت. خداداد فرمانفرمائیان در تشریح خلقیات و روحیات اصفیاء می گوید: «صفی ۱۴ سال در سازمان برنامه بود. در تحصیلات و عمق آگاهی همانند او بسیار معدود و کم بودند. از لحاظ فنی در این سال ها در اندازه های صفی اصفیا بسیار نادر دیدم. صفی اکونومیست نبود، ولی بسیار راحت این مطالب را می فهمید و راحت مصالح اقتصادی را تشخیص می داد. ولی نه پی قدرت سیاسی بود و نه می خواست آن را اعمال کند. اگر هم حس می کرد این قدرت را دارد خودنمایی نمی کرد. سکوت و آرامشی مخصوص داشت. به هیچ وجه اصرار نمی کرد که حرف خودش را به کرسی بنشاند. می رفتیم قانعش می کردیم. در جلسات خیلی آرام، چند کلمه می گفت بعد کنار می کشید. البته یک چیزی به شما بگویم. من کم دیدم که در هیات دولت، چه زمان امینی چه پس از امینی، کسی به اندازه صفی اصفیاء محبوب باشد. هر وقت هر وزیری مشکل داشت همیشه نزد اصفیا می رفت. برای اینکه صفی کدخدامنشی بکند. در کدخدامنشی اش همیشه با معتقداتش وارد بحث می شد و از این لحاظ بود که به ماها کمک می شد.»
اقدامات اصفیا در سال هایی که در مسند ریاست سازمان بود غالبا براساس شناخت چندین ساله او در سازوکار اداری سازمان، پیشرفت پروژه ها، توسعه و اجرای دقیق برنامه در دستگاه های دولتی صورت می گرفت. پیشینه و تجربیات او گواه این حقیقت بود که سازمان برنامه برای پیشرفت کارها باید دامنه و گستره برنامه را در متن دستگاه های دولتی قرار دهد و آنان را برای جلب همکاری های بیشتر متقاعد سازد. نظام برنامه ریزی ایران از دوران حسن مشرف نفیسی ـ اولین رییس سازمان برنامه وبودجه ـ تا آن زمان تغییرات کیفی و کمی قابل ملاحظه ای در خود دیده بود اما نیازمند یک شناخت کافی و وسعت نظر عمیق نسبت به همه لایه های اجتماعی و اقتصادی در ایران بود. صفی اصفیا این عمق و قابلیت تطبیق دهی در لایه های متعدد اجتماعی را در خود نهفته داشت و همه نیز بر این استعداد او آگاه بودند. مک لئود سخنگوی گروه مشاوران هاروارد که در سال های ۴۰ در تهران بسر می برد، آشکارا این بصیرت و شناخت را در گزارش خود مستند کرده است «تشکیلات سازمانی سازمان برنامه سبب شد که مسائل و خواسته های بخش های عملیاتی مقدم بر سایر بخش های موردتوجه مدیرعامل باشند و به آنها وقت بیشتر اختصاص یابد. علایق و تعلقات حرفه ای مدیرعامل نیز ویژگی های سازمانی این موقعیت را تشدید کرد. مهندس اصفیا، مدیرعامل سازمان برنامه، مهندسی بود که مدارج عالی را در بخش های عملیاتی سازمان طی کرده بود و گرایش تقریبا اجتناب ناپذیری به برنامه ریزی و اجرای کارهای عمرانی داشت».
میل و گرایش مصرانه اصفیا به برنامه ریزی ناشی از این شناخت بود که او اعتقاد داشت هزینه های کلان و هنگفتی در پروژه های دولتی صرف اموری می شود که چندان حاصلی برای دولت و ملت ندارد و مضافا پیشرفت کار نسبت به توقع مدیران سازمان بسیار ناچیز است. بدیهی است که سازمان برنامه عمده توانایی و زمان خود را صرف عملیات اجرایی طرح ها می نمود و این به جهت فلسفه و منطق برنامه ریزی به زبان مهندسان برنامه ریزی، امر ناموجه و غیرقابل دفاعی بود. مهندس اصفیا در جایگاه تدوین کننده برنامه سوم توسعه منطق و بنیان فلسفی خود را چنین تشریح می کند:«سازمان برنامه علاوه بر برنامه ریزی، کارهای اجرایی زیادی را نیز خودش انجام می داد و علت آن این بود که واقعا در آن موقع وزارتخانه ها مجهز نبودند. این امر موجب وجود اختلاف شدیدی بین سازمان و وزارتخانه ها شد. این کار ادامه داشت تا زمانی که من رییس شدم و برنامه سوم تدوین شد. در برنامه سوم، اندیشه ما این بود که سازمان برنامه باید تنها به برنامه ریزی بپردازد و در مقابل، دستگاه های اجرایی و وزارتخانه ها را مجهز و تقویت کند که بتوانند کارها را انجام دهند. این تقویت، از راه های مختلف مانند اعطای اعتبار برای استخدام در طرح های عمرانی و تقویت مهندسان مشاور امکان پذیر بود. تا آن زمان فقط مهندسان مشاور خارجی در ایران بودند و در برنامه سوم، عذر همه آنها را خواستیم و مهندسان مشاور و پیمانکاران ایرانی را تشویق کردیم. به موازات آن هم سعی کردیم نیروهای متخصص، کاردان را در سازمان استخدام کنیم و پس از این که تعلیمات لازم به آنها داده شد و به امور برنامه ریزی وارد شدند، آنها را به دستگاه های اجرایی منتقل کنیم. همین کار را کردیم و به این ترتیب، از کارشناسان گرفته تا وزیر از سازمان برنامه بیرون رفت. پس ایده اصلی این بود که سازمان، تنها به برنامه ریزی بپردازد و به این خاطر، شاخه برنامه ریزی را در سازمان تقویت کردیم. این طرز فکر را که قبلا در سازمان وجود داشت و عبارت از این بود که سازمان برنامه در مقابل دستگاه های اجرایی قرار می گرفت، کم کم از بین بردیم و تهیه برنامه را نه تنها در سازمان، بلکه به کمک خود دستگاه اجرایی انجام می دادیم. به تدریج مدیران دستگاه های دولتی و کارشناسان آن می دیدند که برنامه ریزی به نفع خودشان است و مخالف آنها نیست، همکاری بسیار نزدیک و خوبی بین سازمان و دستگاه ها برقرار شد».
صفی اصفیا هم و غم خود را در برنامه سوم مصروف این داشت که بنیان اندیشه ای را در ایران پایه گذاری کند که میراث این نظام نصیب آیندگان نیز شود. او بود که برای نخستین بار مفهوم شایسته سالاری را در گزینش مقاطعه کاران و مهندسان مشاور در سازمان برنامه بنیاد نهاد و نظام برنامه ریزی را از حیطه یک مجری حرفه ای به ناظری کاردان مبدل ساخت. او در تدوین برنامه سوم توسعه بود که شالوده «مطالعات اقتصادی» برای اجرای هر پروژه را بنیان نهاد و بر این امر صحه نهاد که اگر نظامی درست و با شناخت پی ریزی شود نسل های آینده نیز از ادامه آن متابعت می کنند.
عبدالمجید مجیدی که در این سال ها رییس دفتر بودجه سازمان بود کیفیت برنامه سوم توسعه عصر پهلوی دوم را در مصاحبه ای این گونه تصویر کرده است: «اول مهر ماه سال ۱۳۴۱، همان روز اول، اصفیا بدون این که قبلا به ما چیزی گفته باشد، چند نفر را در اتاقش خواست، که من، سیروس سمیعی و مهندس سدهی بودیم. اصفیا گفت: امروز برنامه سوم آغاز می شود و این برنامه سوم همراه با تجدیدنظر در تشکیلات سازمان برنامه و تغییر وظایف این سازمان است. لذا من فکر می کنم که می بایست ما به سه جنبه کار اهمیت بدهیم. یکی مساله برنامه ریزی و مطالعات اقتصادی و تهیه برنامه سوم و اجرایش است. اجراییات به دستگاه های اجرایی منتقل می شود و ما در آینده نزدیک به یک دستگاه برنامه ریزی تبدیل می شویم. لذا در درجه اول، برنامه ریزی مهم است و در درجه دوم این که این برنامه چه جور اجرا می شود، و ما وقتی که اجراییات را به دستگاه اجرایی دادیم باید بتوانیم مثل رادار نظارت کنیم که این برنامه چطور اجرا می شود. لذا، من فکر کردم یک معاونت جدید در سازمان برنامه به اسم معاونت نظارت و تعقیب عملیات تاسیس کنیم. بنابراین از یک سو نظارت کنیم و از سوی دیگر هم پیگیری بکنیم که طرح های مصوب درست اجرا شود. چون دیگر مجری آنها سازمان نیست، مجری، دستگاه های اجرایی است.»
اصفیا از معدد کارشناسان اجتماعی و اقتصادی سازمان برنامه و بودجه بود که بسترهای اجتماعی و اقتصادی را به تقریب زودتر و دقیق تر از دیگران رصد می کرد و در پیشگیری از بحران های آینده نگاه تیزبینی داشت. اما شاه چندان به اصول برنامه، تحولات و اتقاقات آینده اعتقادی نداشت. او عمدتا کارمندان رده بالای سازمان برنامه را چپ گرا می دانست و معتقد بود که تمایلات چپگرایانه اینان روزی کشور را به سقوط خواهد کشاند. عبدالمجید مجیدی در گفت وگویی با تاریخ شفاهی هاروارد می گوید: «در دی ماه ۱۳۴۰ جلسه ای ترتیب داده شده بود که مسوولان برنامه ریزی و بعضی مدیران سازمان برنامه در آنجا جمع بودیم که ایشان (شاه) تشریف آوردند. دکترامینی نخست وزیر بود و در آن جلسه یک نوع مقابله ای بود بین همین گروه برنامه ریزان - که بعدا یک عده ای نام آن را «ماساچوستی ها» گذاشتند. ماساچوستی ها یک طرف و اعلیحضرت و دولت آن طرف - که حتی دولت هم آن موقع خودش را از سازمان برنامه جدا می دانست . یعنی هنوز آن طور که می بایست همبستگی وجود نداشت . به این جهت یک صف آرایی بین دولت و بیشتر اعلیحضرت از یک طرف و کسانی که در کار برنامه ریزی بودند تشکیل شده بود. در آن موقع مدیرعامل سازمان برنامه اصفیا بود و خداداد فرمانفرمائیان معاون برنامه ریزی بود و من رییس دفتر بودجه بودم . بعضی از دوستان دیگرمان هم بودند. به هر صورت در آن جلسه کاملا روشن بود که اعلیحضرت نظرات این برنامه ریزان را قبول ندارند. این دستگاه را به حساب نمی آورند.»
اما صفی اصفیا مطالعات خود را برای برنامه ریزی در توسعه کشور در دایره ای از حوزه های اجتماعی گسترش داد که جامعیت آن به همه حوزه ها تسری یابد. او بنیانگذار «برنامه جامع توسعه ایران» بود و سعی داشت برای برنامه های توسعه همه زوایای پیدا و پنهان یک جریان اجتماعی و اقتصادی را مطالعه کند و در رد برنامه های اول و دوم استدلال می کرد: «به نظر من برنامه ریزی هسته ای چندان مطلوب نیست. مثلا رقمی را به وزارت راه بدهید و بگویید این رقم توست. کی باید جاده بسازد. جاده ای که می سازد با سایر طرح های عمرانی تطابق دارد یا خیر؟ ممکن است به میل خودش جاده بسازد، ولی فرض کنید جایی سدی ساخته می شود، این سد جاده می خواهد. یا در نقطه ای از کشور کارخانه ساخته می شود، و برای این کارخانه باید جاده هم فراهم شود. بنابراین، به این صورت نمی شود برنامه ریزی کرد، به نظر من این نوع پول دادن و دست بازگذاشتن صحیح نیست.»
اندیشه خصوصی کردن کارخانجات و موسسات دولتی نخستین بار ـ پس از افول سیطره ابوالحسن ابتهاج که به تاسی از آموزه های جان مینارد کینز خواهان نظارت جدی دولت در دستگاه های دولتی بودـ در اندیشه های صفی اصفیا، علینقی عالیخانی، مهدی سمیعی و ابوالقاسم خردجو شکل گرفت. اینان به جهت آنکه با زیروبم ساختار مالی کشور، اعطای بودجه های دولتی به دستگاه ها و موسسات تابعه دولت و وام های بی حساب و کتاب به کارخانجات مرتبط بودند اعتقاد داشتند که بودجه ای که دولت صرف اداره کارخانه ها و موسسات دولتی می کند تنها هزینه است. اصفیا در گفت وگویی با اعضای سازمان برنامه گفته بود «فکر استفاده از بخش خصوصی، در برنامه دوم به وجود آمد ولی خیلی محدود بود و چند مهندس مشاور خارجی بودند که کارهای کوچک مثل لوله کشی شهرهای کوچک را انجام می دادند. بعد در برنامه سوم آنها را کنار گذاشتیم و کارمندان آنها را تشویق کردیم که شرکت تاسیس کنند و کم کم عده آنها زیاد شد.»
این اندیشه ها از زمانی به تدریج در ذهن صفی اصفیا شکل گرفت که با ورشکستگی کارخانه ها و پاره ای از موسسات دولتی زیان ده مواجه شده بود. مضافا اینکه هر از چند گاهی کارگران کارخانه ها به تظاهرات و اعتصاب گسترده ای رو می آوردند و این به اعتبار و حیثیت شاه به شدت آسیب می رساند. شاه در استمرار تحقق و شکل بخشیدن «تمدن بزرگ» تنها به فعالیت کارخانه ها چشم داشت و به سوددهی آنان دل نبسته بود. او همه زیان های ناشی از ریخت و پاش های دوایر دولتی را از محل درآمد نفت پرداخت می کرد.
یک بار در تابستان ۱۳۴۴ کارگران پشم بافی کامگاران (نازک ریس) دست به اعتصاب گسترده ای در سطح شهر اصفهان زده و دولت نیز نسبت به عواقب آتی آن دچار نگرانی های هولناکی شد. این تنها کارخانه ای بود که نخ پشم شانه زده و فاستونی تولید می کرد و از جمله کارخانه هایی بود که در زمان جنگ جهانی دوم، سهامدارانش را به نان و نوا رسانده بود. اما در اثر بهره برداری نامتناسب و فقدان رسیدگی و ترمیم لوازم یدکی از فعالیت مستمر بازماند و کارگرانش نیز برای سومین بار دست از دست کار کشیدند. در شهریور ۱۳۴۴ صفی اصفیا و عالیخانی گزارش مبسوطی را به شاه ارائه داده و بر لزوم توقف این نوع کارخانه ها و جابجایی کارگران آن به کارخانه های دیگر تاکید کردند. در بخشی از این نامه قید شده بود «دیگر سازمان برنامه وبودجه با تزریق پول به این نوع کارخانه های زیان ده موافق نیست. دستور و اجازه فرمایید که عملیات این کارخانه متوقف و انتقال کارگران آن به یکی از کارخانه های دیگر فراهم شود.» شاه در ابتدا پذیرفت.
یک هفته بعد وقتی کارگران کارخانه پشم بافی کامگاران به میدان ۲۴ اسفند اصفهان ریخته و طنابی به اسب رضاشاه آویخته و سر دیگر آن را به دست گرفته و دور آن تحصن نموده بودند، شاه بسیار هراسید و در لحظات اولیه صبح با دستور اکید و اعطای بودجه ۰۰۰/۰۰۰/۲۰ ریال به عالیخانی خواهان آغاز به کار این کارخانه شد. شاه در تماس تلفنی از عالیخانی خواست «همین امروز کارخانه فعالیت خود را آغاز کند».
این آغاز آن راهی بود که صفی اصفیا و علینقی عالیخانی در سال های بعد به تداوم آن مایوس شدند. سه سال بعد هر دو نسبت به آنچه که در روزهای نخست به «پایه گذاری یک مجموعه از نهادهای مدرن» دل بسته بودند دلسرد شدند و از فعالیت در پست های کلیدی و نهادهای تصمیم ساز سرباز زدند. اصفیا در سال ۱۳۴۷ برای همیشه از سازمان برنامه رفت و عالیخانی نیز یک سال بعد از وزارت اقتصاد استعفا کرد. آن دو در سال های دهه پنجاه حتی پس از شدت گرفتن وخامت اوضاع سیاسی در ایران به دایره سطوح تصمیم گیری مقامات عالی نظام بازنگشته و خود را از این نوع فعالیت ها باز داشتند.
اینان از تبار نسلی بودند که برداشته ها و خواسته های خود اصرار می ورزیدند و برای دستیابی آن از هیچ کوششی دریغ نداشتند. هر آنچه که می ساختند تدریجا به جزء لاینفک وجود و به دغدغه های همیشگی آنان مبدل می شد. چندانکه چند سال پس از کناره گیری و خداحافظی ابوالحسن ابتهاج از سازمان برنامه وبودجه، زلزله ای به قدرت ۸ ریشتر به مساحت چهل هزار کیلومتر مربع اطراف منطقه بوئین زهرا ـ حد فاصل بین دو سد سفیدرود و کرج ـ را لرزاند. بیست هزار تنی را به کام مرگ کشاند و ۱۵۰ دهکده را در لحظات اول با خاک یکسان کرد. در میان همهمه و آشفتگی بسیاری از مردم ایران، عزای ملی و ماتم عمومی، ساعت هفت صبح روز بعد از وقوع زلزله، ابوالحسن ابتهاج به صفی اصفیا ـ مدیرعامل وقت سازمان برنامه ـ تلفن کرد و از آسیب های احتمالی دو سد کرج و سفید رود جویا شد. اصفیا با خونسردی و رضایت خاطر پاسخ داد: من هم دیشب پریشانی و آشفتگی شما را داشتم. در لحظات اولیه صبح آگاه شدم که خوشبختانه کار مجریان احداث سد رضایت بخش بود و هیچگونه آسیبی به سدها وارد نشد.



مجید یوسفی
جامعه مهندسان مشاور ایران

تاریخ ارسال: 1390/01/11


نظر شما چیست؟

کد امنیتی شکل بالا در کادر زیر درج شود

برای مشاهده و استفاده از فرم می بایست جاوااسکریپت بر روی مرورگر شما فعال باشد.

 
تعبیر خواب
تعبیر با تقویم
روایتی از قول امام جعفر صادق (علیه السلام) هست که می‌فرمایند مثلاً اگر در روز یا شب اول ماه قمری خوابی را ببینید تعبیر ندارد و صحیح نیست، یا اگر  در دوم و سوم ماه خوابی را ببینید تعبیرش برعکس می‌شود و به همین ترتیب تمام روزهای ماه را فرموده‌اند و این روایت تا حدودی هم شایع شده و گسترش پیدا کرده است.
دقت کنید که چیز کمی نیست!... یعنی شما که دیشب خوابی را دیده‌اید با دانستن تاریخ دیشب، می‌توانید ادامه مطلب...
تعبیرها و اشتباه‌ها
همۀ ما در طول شب یا روز خواب‌هایی می‌بینیم که ممکن است درست و صادق بوده و معنایی را در خود داشته باشند یا اینکه بی‌معنا باشند.
علت خواب‌های بی‌معنا چیزهایی مثل ضعف یا پرخوری قبل از خواب و یا صدای محیط زمان خواب و یا حتی می‌تواند نتیجه تلقین شیطان باشد و فقط پیامبران و معصومین (علیهم السلام) هستند که تمام خواب‌هایشان درست و صادق بوده و حسابشان جدا است. حضرت امام صادق (علیه السلام) به مفضل که از ادامه مطلب...
تعبیر با کتاب
در این مقاله می‌خواهم در مورد این بنویسم که هر کسی می‌تواند بعضی از خواب‌ها را با کتاب تعبیر خواب، تعبیر کند. بنابراین اجازه دهید ابتدا تعریفی کلی و خلاصه از نحوۀ تعبیر خواب ارائه کنم.
خواب‌هایی که ما می‌بینیم یا می‌خواهند معنایی را به ما بفهمانند و یا خیر؛ حالا چرا بعضی از خواب‌ها می‌خواهند معنایی را بفهمانند ولی بعضی خیر؟... چون این سوال بحث دیگری است نمی‌خواهم دربارۀ آن صحبت کنم.
خود این خواب‌های بامعنا نیز اکثراً به صورت مثال ادامه مطلب...
مبارزه با فراموشی خواب
تحقیقات نشان داده است که همۀ افراد در طی خواب خودشان رویا می‌بینند (به جز در برخی بیماری‌های شدید روانی)، منتها خیلی‌ها آن‌ها را فراموش کرده و فکر می‌کنند که اصلاً رویایی ندیده‌اند. هر چند خیلی از این رویاها ممکن است جزء رویاهای بدون تعبیر باشند ولی به هر حال رویا بوده‌اند.
حال سوال این است که چطور خواب خود را فراموش نکنیم؟ چطور صحنه‌های خواب را خوب و روشن به یاد آوریم؟ برای رسیدن به این هدف راه‌های زیادی وجود ادامه مطلب...
دفع بلا با صدقه
احادیث و روایات و همچنین تجربیات بسیاری وجود دارد که خداوند متعال با صدقه قضا و قدر را تغییر می‌دهد. به عبارتی دیگر با صدقه می‌توان به خواست خدا از وقوع بلایا و حوادث جلوگیری کرد. زیرا خود خداوند قضا و قدر را معین کرده و فقط خود او می‌تواند آن را تغییر دهد (که یکی از عواملی که فرموده قضا و قدر را به خاطر آن تغییر می‌دهد همین صدقه دادن است). البته این یکی از آثار صدقه می‌باشد. ادامه مطلب...
رسیدن تعبیر به دیگری
این نکته را به خاطر داشته باشید که تعبیر خواب شما ممکن است به همان کسی که در خواب دیده‌اید نرسد و به شخص دیگری مربوط شود. در واقع تعبیر خواب شما کیلومترها با آن شخصی که در خواب دیده‌اید فاصله داشته باشد! تجربۀ خودم من از خواب‌هایم این بوده که در موارد خیلی خیلی خیلی کمی تعبیر خواب به همان افرادی رسیده که در خواب دیده‌ام (به طوریکه در اکثر موارد فقط یک درصد احتمال می دهم که تعبیر ادامه مطلب...
دفع بلا و گرفتاری
بعضی از خواب‌ها آینده را پیشگویی کرده و می‌گویند که بلا و مصیبت و گرفتاری در پیش است و یا اینکه عمل زشت یا گناهی را مرتکب خواهیم شد. اگر این خواب‌ها درست و اصطلاحاً صادقه باشند، در واقع از مقدرات الهی می‌گویند و چیزهایی که پیش‌بینی آن شده حتماً به وقوع می‌پیوندند.
ولی خداوند راه‌هایی را تعیین کرده که نگذارید آن بلایا به وقوع بپیوندند و در واقع مقدرات خدا تغییر کند. در اصل خود خدا مقدرات را بوجود آورده ادامه مطلب...
کلیپ و ویدیو
خواص گیاه اسطوخدوس (آقای کلوندی)
اشخاصی که در کلیپها مشاهده می کنید تعبیرگر خواب نیستند